bilig-20/ Kış 2002

FIKIH, KELAM VE TASAVVUF ALANINDA HANEFİLİK, MATURİDİLİK VE YESEVİLİĞİN "TÜRK MÜSLÜMANLIĞI" ZAVİYESİNDEN TAHLİLİ

Özkan AÇIKGÖZ
İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü

ÖZET 

Türkler özellikle 10. yy'dan itibaren kütleler ve devletler halinde İslâm'a girmeye başlamakla, Türk-İslâm Medeniyeti sürecini de başlatmış oldular. Bu medeniyet, Türklerin İslâm'a girinceye kadar olgunlaştırarak getirdikleri Türk kültür birikim ve tecrübesi ile İslâm dininin kaynaşmasından meydana gelmiştir. İşte bu çalışmada, Türk-İslâm Medeniyetinin, daha çok dini hayatla ilgili kısmını oluşturduğunu söyleyebileceğimiz Türk Müslümanlığının, en belirgin üç kaynağı ve bunlar arasındaki etkileşim incelenecektir. Söz konusu bu üç kaynak, İslâm'ın en temel üç sisteminin farklı ekollerinden birer tanesi olmak üzere: Fıkıhta Hanefilik, Kelamda Maturidilik ve Tasavvufta Yeseviliktir. Çalışmanın bu üç ekole dayanması tarihi-toplumsal realite gereğidir. Zira bilindiği üzere Türkler, İslâm'ın fıkhi muhtevasını Onun Hanefilik yorumundan, Kelam ile ilgili inceliklerini Maturidilik ekolünden ve Tasavvufla ilgili uygulama ve inceliklerini de en ilk ve en geniş çaplı olarak Yesevilikten öğrenmişlerdir. Bu üç ekol incelendiğinde görülecektir ki, tarihi-siyasi ve daha da önemlisi sosyal ve kültürel şartlar, Türkler arasında bunların yaygınlaşmasını gerektirmiştir. Bu sosyo-kültürel arka plan nedeniyle teferruatta, üslûpta, bedii zevklerde ve gündelik hayatın akışında Türklerin mizacına özgü bir Müslümanlık teşekkül etmiştir. Bu bir süreçtir ve sosyal değişme ve tekamül devam ettiği müddetçe bu da devam edecektir. Fakat bu sürecin başlamasında, her üç kaynağın inceliklerine de vakıf bir kişi olarak, bunları bir bakıma Yesevilikte meczeden Ahmed Yesevi'nin müstesna bir yeri vardır. Bu nedenle çalışmamızda onun kurduğu tarikat olan Yesevilik, Türk Müslümanlığının en önemli şekillendiricisi ve tecrübesi olarak değerlendirilirken; kendisi de Türk Müslümanlığının piri ve zirve şahsiyeti olarak görülmüştür.