|
ÖZET
Temelinde
estetik kaygı yatan dile dayalı kompozisyonların ufku, edebîlikten
ebedîliğe/kalıcılığa ulaşarak, ait olduğu kültürün ortak paydalarından
biri hâline gelmektir. Kültür öncelikle dil ve dile dayalı
eserler üzerinde yükselir. Edebî eserler üzerinde yapılan
yüzlerce araştırma, inceleme ve tenkidin, kısacası edebiyat
biliminin nihaî ufku, edebiyat tarihinin yazılmasıdır. Her
edebiyatta, bu adı taşıyan yüzlerce esere rastlanabilir. Fakat
edebiyat biliminin ufku olmaya lâyık eserler, parmakla sayılacak
kadar azdır. Edebiyat tarihinin yanında, bir de onu bütünleyen
eserler vardır: Edebiyatın temsil edici örneklerinden seçilmiş
metinlerden oluşan antolojiler, ruh ve fikir dünyasının kapısını
aralamaya yarayan kavram ve terim sözlükleri, dil servetine
eserleriyle katkıda bulunan şahsiyetlerle ilgili biyografik
eserler.
Siyasî ve askerî başarılarının
yanında, matematikten astronomiye, edebiyattan mimariye kadar
birçok bilim ve sanat dalında, insanlığın kültür ufkuna evrensel
nitelikte katkıda bulunacak eserler ortaya koyan Türk milletinin
de yukarıdaki niteliklere sahip edebiyat tarihinin olmadığı
bilinen bir gerçektir. Dünyanın en köklü milletlerinden biri
olan, iki bin yıllık tarihleri boyunca farklı coğrafya ve
lehçelerde binlerce eser veren bir milletin, dil servetinin
bütününü kuşatacak bir tarihini yazmak zorluklarla dolu, ancak
ekiplerin başarabileceği bir iştir.
Soğuk savaş yıllarının
sona erdiği, bağımsız Türkiye Cumhuriyeti'nin yanına yeni
soydaş cumhuriyetlerin katıldığı 1990'lı yıllarda; Anadolu
sahası dışındaki dil servetimiz de gündemde daha fazla yer
bulmaya başladı. Tarihe karşı sorumluluk duygusuna sahip insanlar,
Türk toplulukları arasında siyasî, ticarî ve kültürel ilişkileri
geliştirecek köprüler kurarlarken; bir taraftan da Türk dünyasının
kültürel zenginliklerine, onlarda değişen şartlara rağmen
değişmeyen veya az çok değişen yönleri bulmaya yöneldiler.
Bu yöneliş, bilim ve kültür hayatımıza birçok kalıcı eserler
kazandırdı.
Aynı düşüncelerden hareketle,
1996 yılında o sıradaki Atatürk Kültür Merkezi başkanı Prof.Dr.Sadık
Tural'ın gayretleriyle; "Türk atanın çocuklarının edebiyat
adına meydana getirdiği dil servetini ortaya koymak"
amacıyla Türk Dünyası Edebiyat Tarihi ve onun tamamlayıcı
nitelikteki Türk Dünyası Kavram ve Terimler Sözlüğü ve Türk
Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi'nden oluşan son derece
kapsamlı projelere start verildi. Bunları hepsi Türk Dünyası
Ortak Edebiyatı adıyla anıldı. Ülkemizde ortak çalışmalarla
eserler ortaya koymanın güçlükleri herkesçe bilinmektedir.
Bir taraftan değişik coğrafyalara dağılmış Türk topluklarından
bilim adamlarını bir araya toplamanın ve onları ortak bir
amaç etrafında birleştirmenin zorlukları; bir taraftan da
üniversitelerde geceli gündüzlü eğitimin ilmî araştırmaları
ikinci plâna itmesi, bu projelerin hedeflenen süre içinde
tamamlanmasını engelledi.
Bütün bu zorluklara rağmen,
değerli bilim adamlarımızın fedakârlıklarıyla, Türk Dünyası
Ortak Edebiyatı'nın 12 cildi okuyucusunun eline ulaşmayı başardı.
Bunlardan 7'si geçtiğimiz aylarda yayımlandı. Her çalışmada
olduğu gibi, bu eserlerde de elde olmayan sebeplerle, gözden
kaçan hususlar, eksiklikler bulunmakla birlikte; bu eserlerin
Türk bilim hayatının birikimlerini aksettiren, bu alandaki
en önemli çalışmalar olduğu göz ardı edilmemelidir.
Bu dört proje içinde,
en fazla çaba isteyen şüphesiz edebiyat tarihidir. Başkanlığını
Prof.Dr. Önder Göçgün, yardımcılıklarını Doç.Dr. Osman HORATA,
Prof.Dr. Öcal OĞUZ, Yrd.Doç.Dr. Kayahan ÖZGÜL'ün yürüttüğü,
her biri büyük hacimli ciltlerden oluşan bu projenin şu ana
kadar 3 cildi yayımlanmıştır (Türk Dünyası Edebiyat Tarihi,
AKM Yay., c.1, Ank. 2001, 504 s.; c.2. Ank.2002; 721 s.: c.3,
760 s.). Bu ciltlerle, sözlü edebiyatla ilgili dil servetimizin
tarihi tamamlanmış bulunmaktadır. İlk cildin başında, proje
yürütücüsü Prof.Dr. Sadık Tural'ın kaleme aldığı, edebiyat
tarihçiliğimizi özlü bir şekilde değerlendiren ve eserin amacını
anlatan "Ortak Edebiyat Tarihimiz" başlıklı takdim
yazısı yer almaktadır. Bunu, Prof.Dr. Önder Göçgün'ün yazdığı
"Önsöz" ve "Türk Dilinin Dünya Dilleri Arasındaki
Yeri ve Tarihî Gelişimi" (Yard.Doç.Dr.Güzin Tural) başlıklı
bölümler takip etmektedir.
Türk Dünyası Edebiyat
Tarihi incelendiğinde, plân, yöntem ve terminoloji bakımından
farklı bir eser olduğu görülecektir. Eser, sözlü edebiyata
ait ürünlerle başlamaktadır. Bu bölüm, kendi içinde Anonim
Sözlü Edebiyat ve Ferdî Sözlü Edebiyat olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.
Eserde, farklı Türk topluluklarından gelen bilgiler, Anadolu
sahasına ait bilgilerle bir terkip içinde, karşılaştırmalı
olarak verilmiştir. İlk cilt, sadece "Türk Mitolojisi"
ve "Türk Destanları"na ayrılmıştır. Her iki bölüm
de Doç.Dr. Özkul Çobanoğlu tarafından kaleme alınmıştır. 2.
cilt ise, "Efsane" (Prof.Dr. Bilge Seyidoğlu), "Türk
Dünyasında Efsane" (Doç.Dr. Metin Ergun); "Menkabeler"
(Doç.Dr. Naciye Yıldız), "Masallar" (Prof.Dr. Saim
Sakaoğlu), "Halk Hikâyeleri" (Prof.Dr. Ali Berat
Alptekin) bölümlerinden oluşmaktadır. 3. ciltte ise, "Türk
Halk Tiyatrosu" (Doç.Dr. Nebi Özdemir), "Fıkralar"
(Doç.Dr. Gülin Eker), "Alkış ve Kargışlar" (Doç.Dr.
Doğan Kaya), "Atasözleri" (Doç.Dr. Özkul Çobanoğlu),
"Tekerlemeler" (Prof.Dr. Ali Duymaz), "Bilmeceler"
(Doç.Dr. Esma Şimşek), "Maniler" (Prof.Dr. L.Sami
Akalın-Doç.Dr. Esma Şimşek), "Ninniler" (Doç.Dr.
Naciye Yıldız); "Türküler" (Doç.Dr. Pakize Aytaç),
"Ağıtlar" (Doç.Dr. İsmail Görkem) ile ciltlerinde,
yazılı edebiyatla ilgili kısımlar yer alacaktır.
Türk edebiyatının temsil
edici örneklerini ihtiva eden Türk Dünyası Edebiyat Metinleri
Antolojisi ( c.1, Ank.2001, 671 s.; c.2. Ank.2003, 715s; c.3,
Ank.2003, 552 s.; c.4, Ank.2003, 545 s.) de, edebiyat tarihiyle
benzer bir yöntemle hazırlanmıştır. Her türe ait metinler,
Türkiye, Balkanlar ve Diğer Komşu Alanlar; Azerbaycan, Karadeniz
ve Kuzey Kafkasya Alanı; İdil-Ural Alanı; Güney ve Kuzey-Doğu
Sibirya Alanı başlığı altında alt alta verilmiştir. Eser,
bu yönüyle benzer çalışmalardan ayrılmakta ve okuyucuya Türk
dünyasına ait örnekleri bir arada görme imkânı vermektedir.
Projenin sorumluluğunu Prof.Dr. Şükrü Elçin, yardımcılıklarını
Doç.Dr. Naciye Yıldız ve Yard.Doç.Dr. Güzin Tural, yürütmektedir.
Şu ana kadar 4 cildi yayımlanmış olan eserin ilk cildi; Türk
dünyasına ait mit, efsane ve menkabe; 2,3 ve 4. ciltler ise
destan metinlerinden oluşmaktadır. Antolojide, metinler önce
ortak Türk alfabesine, daha sonra da Türkiye Türkçesine aktarılmıştır.
Azerbaycan ve Gagavuz Türklerine ait metinlerde ise, sadece
kelimelerin Türkçe karşılıkları verilmiştir. Bunların büyük
bir emek ve titizlik isteyen çalışmalar olduğu erbabınca bilinmektedir.
Türk Dünyası Edebiyat
Kavramları ve Terimleri Ansiklopedik Sözlüğü (c.1, Ank.2001,
574 s.; c.2, Ank.,2003, 520 s.) adlı eserde ise; Türk dünyasıyla
ilgili, nazım şekilleri, vezin ve kafiye, edebî türler, estetik
teknikler, edebî akımlar, gruplar, ekoller, mazmunlar, motifler,
mitolojik şahsiyetler, eşyalar, bitkiler, hayvanlar, tipler,
üslûplar, yazı ve kitaplarla ilgili unsurlar, dinî-tasavvufî
kavramlar, edebî metinlerde geçen tarihî-efsanevi kişiler,
yer adları, inançlar ve adetlerle ilgili terimler, edebiyat
hayatıyla ilgisi oranında değerlendirilmiştir. Projenin başkanlığını
Prof.Dr. Mustafa İsen, yardımcılıklarını Doç.Dr. Nurettin
Demir, Yard.Doç.Dr.Ertuğrul Yaman, Yard.Doç.Dr. Ahmet ARI
yürütmektedir. Türkiye dışındaki Türklerle ilgili kavramlar
o ülkelere ait bilim adamlarınca yazılmıştır. Bu alanda daha
önce yazılmış ansiklopedik sözlüklere rastlanmakla birlikte;
bu eser bütün Türk dünyasını içine alacak şekilde yazılmış
ilk eserdir. Her maddenin Azerî, Başkırt, Kazak, Kırgız, Özbek,
Tatar, Türkmen, Uygur sahalarındaki karşılıkları parantez
içinde gösterilmiştir. Eser, gerek hacim, gerekse nitelik
itibariyle de diğerlerinden oldukça farklı, orijinal bir çalışmadır.
İlk ciltte, "âb" ve "cüz'iyyât-ı müselsele";
2. ciltte ise "câlıg" ve "fütüvvetnâme"
arasındaki kavram ve terimler yer almaktadır.
Türk Dünyası Edebiyatçıları
Ansiklopedisi (c.1, Ank.2000, 578 s.; c.2, Ank.2001, 498 s.;
c.3, Ank.2003, 464 s.), yazarların hayat hikâyeleriyle, eserleri
hakkında kısa bilgileri içeren bir çalışmadır. Eserde, başlangıçtan
1970'lere kadar uzanan bir sürede dilimizle ilgili eser veren
edebiyatçılar, yine onun ayrılmaz parçaları sayılan dilciler,
tarihçiler ve bu alanlarla ilgili öğretim üyeleri yer almaktadır.
Maddeler, o alandaki çalışmalarıyla tanınmış bilim adamlarınca
kaleme alınmıştır. Projenin bakanlığını Dr.Müjgan Cunbur,
yardımcılıklarını ise Prof.Dr. Belkıs Gürsoy ve Doç.Dr.Naciye
Yıldız yürütmektedir.
Gerek antoloji, gerekse
kavram ve terim sözlüğü ve edebiyatçılar ansiklopedisi, yurt
içi ve yurt dışından çok sayıda bilim adamının katılımıyla
hazırlanmıştır. Bunların redaksiyonu, tashihi ve dışarıdan
gelen malzemelerin aktarılmasında, isimlerini veremediğimiz,
çok sayıda uzman görev yapmıştır. Projenin genel sekreterliğini
ise Dr. Hüseyin Ağca yürütmektedir.
Bu projeler tamamlandığında,
hepsinin CD'lere taşınması; Türk kültür birikiminin ve Türk
soylu halklar arasındaki müşterek kabullerin bütün Türk dünyasına
gösterilebilmesi amacıyla da, özel bilgisayar programlarıyla
Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan
lehçelerine aktarılması düşünülmektedir. Bunların yanında,
Türk Dünyası Edebiyatı Tarihi'nin İngilizce'ye çevrilerek,
Türk kültür ve edebiyat zenginliklerinin bütün dünyaya gösterilmesi
plânlamaktadır.
Türk toplulukları arasındaki
siyasi ve ekonomik ilişkilerin geleceğini, öncelikle kültürel
çalışmaların belirleyeceği unutulmamalıdır. Bu sebeple, yukarıdaki
hedeflerin gerçekleştirilmesinin Türklük bilimine gönül vermiş
bilim adamlarının üzerine düşen bir borç olduğunu düşünüyor;
bu eserlerin bilim hayatına kazandırılmasında emeği geçenlere
ve tarihe karşı sorumluluk ve tanıklık görevini yerine getiren
bilim adamlarına, Atatürk Yüksek Kurumu ve proje yürütücüsü
Prof.Dr.Sadık Tural'ın şahsında tebrik ve teşekkürlerimizi
sunuyoruz.
|