bilig-31/ Güz 2004

Ecevit, Yildiz, Türk Romaninda Postmodernist Açilimlar , Istanbul 2001, Iletisim Yay.

Yard. Doç. Dr. S. Dilek YALÇIN-ÇELIK

Türk elestiri tarihinde, çagdas Türk edebiyati konusunda yapilmis akademik incelemelerin sayisi sinirlidir. Bu yazida, Prof. Dr. Yildiz Ecevit'in, günümüz Türk romani üzerine hazirladigi, Türk Romaninda Postmodernist Açilimlar isimli kitabi tanitilacaktir. Yazar, asil uzmanlik alani olan Alman Dili ve Edebiyati olmakla birlikte; Türk ve Alman Edebiyatlari konusundaki çalismalari batili edebiyat kuramlari isiginda Türk Edebiyatina ait çözümlemeleriyle de taninmaktadir.

Kitap, sunus yazisinin ardindan, “Giris”, “Metin Çözümlemeleri” ve “Dizin” bölümlerinden olusmaktadir.

Arastirmaci, kitabinin yazilmasina neden olan unsuru söyle belirtmektedir: 1998 ve 1999 yillarinda kaleme aldigi ve önceden yayinlanan kapsamli dört inceleme-arastirma yazisinin (Oguz Atay'in Tehlikeli Oyunlar -Mayis 1998-, Metin Kaçan'in Findik Sekiz -Ekim 1998-, Orhan Pamuk'un Benim Adim Kirmizi -Mart 1999- ve Hasan Ali Toptas'in Bin Hüzünlü Haz -Kasim 1999-) hepsinin, postmodern edebiyatla bir açidan baglantili olmasi ve bu yazilarin bütünlestirici bir bakis açisi ile tamamlanmasi ve bir bütün haline getirilmesi gerekliligi zamanla ortaya çikmistir. Gerçekte de kitabin temel bölümünü, bu metin çözümlemeleri olusturmaktadir.

Giris bölümü, kuramsal bilgilerin verildigi ve örnek çözümlemelere geçmeden önce okurun postmodern estetik üzerine bilgi eksikligini tamamlama firsatinin elde edilebilecegi bir plânda yazilmistir. Yazar bu bölümdeki temel problemleri, “ gerçeklik nedir , geleneksel sanat nedir, modernizm ve ardindan gelen postmodernizm roman estetiginde neleri degistirdi türünden sorulara yanit olusturmak amaciyla” kaleme aldigini belirtmektedir (Ecevit 2001: 11).

Yildiz Ecevit, bu sorularin cevabini verirken, giris bölümünü üç temel noktada düzenlemistir: “ Kozmoloji, Gerçeklik ve Sanat ” alt basligi altinda, sanat ve gerçeklik konulari, XIX. ve XX. yüzyillardaki gerçek kavraminin nasil bir degisim içerisine girdigi anlatilmis, sanat eserleri ile baglanti kurularak yorum yapilmistir.

Giris bölümünün, “ XX. Yüzyil Avangardist Roman Estetigine Genel Bakis ” adli ikinci alt bölümünde, öncelikle roman estetiginde degisen degerler tartisilmistir. Poetikanin gelisim süreci, Umberto Eco ile ilgi kurularak idealden somut gerçeklige, oradan soyut ve daha sonra da olanakliya giden bir yolda anlatilirken, sanatta, XX. yüzyil baslarindaki biçimsel-yapisal degisiklikler ve bu degisikliklere neden olan unsurlar üzerinde uzun uzun durulmustur. Degisim süreci, bu kirilma noktasindan günümüze kadar getirilmistir. Estetik modernizmin ne oldugu roman türü esas alinarak tartisilmistir. Modernist imge, modernist seçkincilik ve estetisizim kavramlari ile modernizm düsüncesine açiklik getirildikten sonra postmodernizm konusu anlatilmistir. Postmodern düsüncenin gelismesiyle ortaya çikan postmodern anlati tanimlanmistir. Bu anlati tarzinin da özellikleri verilirken, postmodern bir metni okumanin ancak özel bir yöntem gelistirilerek gerçeklestirilebilecegi vurgulanmistir.

Giris kisminin son alt bölümü, “Yetmis Sonrasi Türk Romaninda Estetik Devrim” basligini tasimaktadir. Bu noktaya kadar anlatilan kuramsal bilgiler, genellikle Bati'daki gelisim süreci göz önünde bulundurularak verilmistir. Sözünü ettigimiz alt bölüm ise, gelisimleri açisindan Türk romanindaki degisimi anlatmaya yöneliktir. Burada bir senteze varilmaya çalisilmaktadir. Bati estetik düsüncesinin tarihî gelisimi, Türk estetik düsüncesi ile bir paralellik göstermemekle birlikte, gelinen noktada, Türk romanindaki örnekler, Bati poetikasindan izler tasimaktadir.

“Metin Çözümlemeleri” kitabin temel bölümüdür. Bu bölümde dört roman tahlil edilmistir. Seçilen romanlarin hepsinde postmodern düsüncenin çesitli açilardan ele alindigini görürüz. Arastirmaci, her bir yazar ve roman için, degisik bir okuma ve elestiri biçimi gelistirmistir.

Metin çözümlemeleri için ilk roman örnegi, Oguz Atay'dan seçilmistir. “Oguz Atay'in Tehlikeli Oyunlar Romaninda Üstkurmaca” basligini tasiyan bölümde, öncelikle kuramsal bir bilgi verilmistir. Geleneksel-gerçekçi edebiyatin, dis dünyayi bire-bir yansitan estetik anlayisinin XX. yüzyilda modernist edebiyat estetigi ile nasil sarsildigi ve tarihinde ilk olarak kendisinden öncekilere benzemeyen bir tarzda biçim degistirdigi anlatilmistir. Ardindan da, çok kisa bir süre sonra XX. yüzyilin ikinci yarisindan itibaren, yeni bir anlayis dogmustur. Postmodern edebiyat metinlerinde artik “ne”yin anlatildigi degil, metinlerin nasil anlatildigi/kurgulandigi önem kazanmaktadir. Dolayisiyla bu yeni anlayis geregi, yazar-anlatici, bir metni sadece kurgulamakla kalmamakta, ayni zamanda metni nasil kurguladigi konusunu ele alip, onu ikinci bir düzlemde, yeniden anlatmaktadir. Üstkurmaca (metafiction/surfiction), bu tarz metinlerde bir anlatim biçimi halini almistir. Arastirmaci, verdigi teorik bilgilerden sonra, Dünya ve Türk edebiyatinda üstkurmaca tarzini kullanan yazarlarin kimler oldugunu vermistir. Yazarin verdigi uzun liste buraya alinmamakla birlikte, edebiyatimizdaki temsilcileri öncelikle siralamakta yarar vardir. Buna göre, Oguz Atay, Güney Dal, Orhan Pamuk, Peride Celal, Pinar Kür, Hilmi Yavuz, Erhan Bener ve Hasan Ali Toptas edebiyatimizin üstkurmaca yazarlari olarak anilmalidir.

Yildiz Ecevit, Türk edebiyatinda üstkurmaca kavramini teorik olarak anlattiktan sonra örnek çözümlemesini, Oguz Atay'in Tehlikeli Oyunlar adli romaninda yapmistir. Roman üç anlati düzlemine ayrilmis ve her bir düzlem tanimlanmistir. Birinci düzlem, gerçek - somut yasam düzlemi olarak belirlenmis, burada roman kahramani Hikmet'in biyografik yasami anlatilmistir. Ikinci düzlem, kurmaca düzlemidir ve bu bölümde metin içi öyküler, oyunlar, düslere yer verilmistir. Üçüncü düzlem, Hikmet'in iç dünyasinin anlatildigi bölümdür, anilar ve iç konusmalar yer almaktadir. Metnin dokusu bu genel çerçeve içerisinde verildikten sonra, Tehlikeli Oyunlar adli romanda, üstkurmaca kavrami açiklanmistir. Bunun için, kitapta, üstkurmaca kavrami ile baglanti kurulmak kosuluyla “yasam-kurmaca-oyun”, “metinlerarasi evren”, “nasil ve neden yaziyorum”, “metinden okura” alt bölümleri olusturulmustur. Bu yolla hem üstkurmaca kavrami, çesitli açilardan tanimlanmis, hem de Oguz Atay'in romani üzerinde uygulamali çalisma yapilmistir.

Metin çözümlemelerinin ikinci bölümü, Orhan Pamuk'un Benim Adim Kirmizi romanina ayrilmistir. Roman çogulcu estetik açisindan tahlil edilmistir. Orhan Pamuk'u, XX. yüzyil Bati romancilarinin bir çogu gibi arastirmaci-yazar olarak tanimlayan Ecevit, romani da çokkatmanli bir metin olarak degerlendirmektedir. Metin, ask ve cinsellik, somut ve soyut, resim ve yazi, sanat ve yasam, Dogu ve Bati, kör ile gören, yasam ve ölüm, katil ve maktul, sanat ve cinayet, Tanri ve Seytan, ruh ve madde, hayvan ve insan, Kara ile Seküre, Hüsrev ile Sirin, dün-bugün, özyasam-kurmaca, pornografik argo ve Kur'an ayetleri, kirmizi ve mor, hümanizm ve teokratizm gibi birbirinden bagimsiz pek çok konuya yer vermektedir. Arastirmaci, yasam içinde yer alan bu gibi karmasanin postmodern edebiyatta kurgulanisini, uyumun anlatimindan çok karsitliklarin kargasasini Orhan Pamuk'un romaninda nasil anlattigini sorgulamaktadir. Romanda çogulculuk ilkesi sadece, konu düzleminde degil, ayni zamanda metni ele alis biçiminde de görülmektedir. Popüler edebiyat ile sanatsal edebiyatin anlatimlarinin karsilastirilmasi, resim, minyatür, Kur'an gibi farkli düzlemlerdeki metinlerin bir arada yer almasi ve bir kompozisyon olusturmasi romanda söz konusudur. Ecevit, yazisinin sonuç bölümünde, bu tarz çogulcu metinlerin okunmasinin zor oldugunu ve böylesi anlatilarin özel ve özverili bir okur istediginin altini çizmektedir.

Üçüncü alt bölüm “Hasan Ali Toptas'in Bin Hüzünlü Haz 'i: Öncü Türk Romaninda Romantik Bir Uç Durak” basligini tasimaktadir. Postmodernist metinleri belirli, sinirli ölçütler içerisinde degerlendirmenin mümkün olamayacagi gerçeginden yola çiktigimizda, diyebiliriz ki, kimi metinler, postmodern biçim özellikleri göstermelerine ragmen, modernist sanatin /romanin unsurlarini içlerinde barindirabilirler. Hasan Ali Toptas'in romanini bu tarza örnek olarak gösterebiliriz. Prof. Dr. Yildiz Ecevit, Hasan Ali Toptas için “postmodern bir modernist” tanimlamasini yapmaktadir (Ecevit 2001: 169). Romantik bir duyarlilikla yazilan romana siir dili egemendir. Kurgu içerisindeki postmodern unsurlar ise söyle siralanabilir: Çogulculuk ilkesi, karsitliklarin birbirine harmanlanmasi, karmasik ve heterojen bir yapi, grotesk, parodi, masalsi anlatim, polisiye ögeler, gerilim, üstkurmaca, metinlerarasi düzlem, imgesel anlatim, dilin bütün olanaklarindan yararlanma, varolus problemi. Ecevit tüm bu unsurlarin Hasan Ali Toptas tarafindan, romantik bir duyarlilikla, dil ve kurgu ustaligiyla kaleme alindigini belirtmektedir.

Dördüncü alt bölümde Metin Kaçan'in, Findik Sekiz isimli romani degerlendirilmektedir. Arastirmaci, romani, bir “New Age Anlatisi” olarak çözümlemektedir. New Age türü, bestseller listelerinde yer alan ve edebiyatimizda Paulo Coelho'nun Simyaci, Susanna Tamaro'nun Yüreginin Götürdügü Yere Git gibi popüler olmus romanlar ile örneklenen bir egilim olarak dikkatleri çekmektedir. Bu tarzda kaleme alinmis kitaplarda, yeni çag insaninin görüslerini ve duygularini, “bireysel kisiliklerin üstünde var olan daha büyük bir anlam ve amacin ardinda”ki gerçekleri temel olarak anlatilmaktadir (Ecevit 2001: 212). Metin Kaçan'in Findik Sekiz adli kitabi, Islâm mistitisizmi temel olmak üzere simgesel ve alegorik bir doku ile biçimlendirilmistir. Destansi-masalsi anlatim, imge ve alegori kullanimi, çogulculuk ilkesi, metaforik anlatim, üstkurmaca, mistik söylem postmodern anlatida dikkatleri çekmektedir .

Kitabin sonunda, isim (yazarlar ve kuramcilar), eser adi ve terimlerden olusan bir dizin bölümü bulunmaktadir.

Postmodernizm, özellikle 1980 sonrasi Türk kültür hayatinda sözü çok geçen, tartismalar yaratan bir terimdir. Türk edebiyatinda postmodernist egilimlerin örnekleri de yine ayni dönemde, 1980'li yillardan itibaren görülmeye baslanmistir. Ülkemizde henüz kendi dogal seyri (kültürel, sanatsal, felsefî, ekonomik, siyasal gibi) içerisinde postmodernizm olusumunu tamamlayamadan, Türk toplumu, bu gerçeklikle tanismistir. Dolayisiyla postmodernist ögelerin bulundugu sanat eserlerini tanimak, degerlendirmek, bu gerçekligin anlamini kavrayabilmek zor olmustur. Tüm bunlara ilave olarak bir de, postmodern sanat eserlerinin özel bir okuma/seyretme/dinleme/görme ... biçimleri gerektirmesi, yeni bir okuma biçimi olusturamamis kimseler için bu tarzin anlasilmasini/kavranmasini güçlestirmektedir.