bilig-31/ Güz 2004

Doç. Dr. Özkul Çobanoglu, Türk Halk Kültüründe Memoratlar ve Halk Inançlari, Ankara 2003, Akçag Yay. 288 s.

Aras.Gör. M. Mete TASLIOVA

Temel amacinin, “...bu tür çalismalara bir baslangiç ve bir anlamda da ihmal edilmis bu alanin bir yol haritasini ortaya koymak...” (s. 9-10) olarak belirlendigi çalisma; yazarin kisa biyografisi, Önsöz, Giris, dört Bölüm, Kaynakça ve Dizin'den olusmaktadir.

“Türk aydinlarinin en azindan bir kisminin ‘uydurma', ‘gelisigüzel hiçbir mantigi ve anlami olmayan hurafeler, batil inançlar' olarak baktigi, ancak halkbilimi çalismalarinin gelmis geçmis en büyük teorisyenlerinden birisi olan Sydow'un ‘yasanmis olaganüstü tecrübelerin hikâyesi' seklinde tanimladigi memorat (memorate) türünün, artik, efsane türünden ayri bir bütünlük içinde incelenmekte...” (s. 9) oldugunu önemle vurgulayan Doç. Dr. Özkul Çobanoglu, varligi her yönüyle günlük hayatta hissedilen-duyulan ama nitelendirmekte-adlandirmakta güçlük çekilen bir alana isik tutmaktadir.

Giris (s. 11-19) basliginda, ‘halk inançlari ve ‘halk dini' kavramlari etrafinda, efsane ve memorat türlerinin, yabanci arastirmacilarin çok daha önce yaptiklari tespitler de göz önüne alinarak genel çerçevesi çizilmis olup, efsane basligi altinda yapilan çalismalara dair genel bir tespit yapilmistir.

Memorat kavraminin, sözlü anlatim <sözlü nesir> bütünlügü içinde açiklanarak; mit, efsane, destan, masal ve hikâyelerle olan benzer ve farkli yönleri Memoratlar ve Sözlü Nesir basligi altinda I. Bölüm'de (s. 21-40) ele alinmistir. “Halk inançlarinin sosyal baglamlarini ve dolayisiyla da islevlerini ögrendigimiz...” (s. 26) bu bölümde konular; Memorat Nedir? Sözlü Nesir Türleri Arasindaki Yeri ve Özellikleri Nelerdir? (s. 21-32), Memoratlarin Olusum Süreci ve Çesitleri (s. 33-40) alt basliklari halinde irdelenmektedir.

Sözlü anlatimda, icranin bütünlügünü ortaya koymada kistas olarak kabul edilen unsurlardan, anlatanin yasi, cinsiyeti, egitim seviyesi, dinleyici grubun (ya da memorat türünde oldugu gibi kimi zaman tek bir dinleyicinin) özellikleri, icrayi sekillendiren elemanlardandir. Niteligi itibariyle biraz daha farklilik gösteren memorat için anlaticinin sözel anlatim yeteneginin önemi ön plana çikmaktadir. Yazar bu hususu, Memoratlarin Yapisi ve Icrasi adi altinda II. Bölüm'de (s. 41-62) su sekide açiklamaktadir: “Tipki efsaneler gibi memoratlar da yer alip malzemelerini olusturduklari konusma biçimine göre sekillenirler. Bir baska ifadeyle, memoratlar anlatilarak icra edildikleri baglamda yer alan temel unsurlar olan anlatan ve dinleyenin konusma yoluyla kurdugu iliski, konusma biçiminin yani sira kisisel ve geleneksel özelliklerinden kaynaklanan pek çok unsurdan etkilenerek sekillenirler.” (s. 42)

Bu noktada, hikâye türü içinde çok önemli bir konu olan, dinleyici kitlesinin, memorat anlatilan metne-olaya-konuya dair bilgisinin niteligi diger bir deyisle seviyesidir. Dinleyenler, anlatilani <anlatilmasi istenen ve/veya karar verileni> hiç duymamis iseler tavirlari farkli, az ya da çok, bir asinaliklari var ise baska türlü olmaktadir. Memoratlarda dinleyici, çogunlukla sayisi belirli kisilerden olustugundan, belki benzer bir olayin ya da ayni olayin biraz degismis seklinin ikinci üçüncü kez duyuluyor olmasi, inandiriciligini arttirmakta; ilk kez dinleniyor ise, hayrete düsme, korkma, endiseye kapilma gibi sonuçlariyla farkli bir durum ortaya çikarmaktadir. Tabi bunun yaninda, bu türün yüklendigi fonksiyonlar da gözden uzak tutulamayacak derecede önemlidir.

Hikâye merkezli icra ortaminda ise, metin hakkinda bu noktada olusan sonuçlar daha farkli olusumlar halinde karsimiza çikmaktadir. Verilen örneklerle de desteklenen esas tema, bu baslik altinda, “...Memoratlarin, diger kültürlerde oldugu gibi Türk sosyo-kültürel baglaminda da sabit seklinden bahsetmemin mümkün olmadigi...”dir (s. 48).

Taninan-bilinen insanlardan dinlenince, inanilirlik niteligi daha belirleyici olan memoratlarin, basli basina “...masallar ve epik destanlar gibi özel bir anlaticisi yoktur.../...ve memorat özel bir sözlü sanat olmaktan çok tamamen kendine has bir sözlü iletisim biçimidir.” (s. 49) Bu yönü itibariyle diger sözlü iletisim biçimlerinin farklilasmis, çesitlenerek form özeligini kazanmis türlerde oldugu gibi memorat icra ortamlari da her ne kadar ‘sözlü sanat' harici olsa da, bireyler arasi diyalogun daha kuvvetli oldugu dönemlerde daha yaygindir.

Anlatim türlerinin tamamina hasredilebilecek bir durum olan degisim/dönüsüm süreci, memoratlarin icra zeminleri için de söz konusudur.

Çogunlukla ilgi duyan, tesadüfen ilk kez dinleyen, korkmasina ragmen merakini yenemeyen ve buna benzer baska nedenlerden dolayi bir araya gelen insanlarin olusturdugu dinleyici yapisinda bir gruplandirma yapmak; yas-cinsiyet disinda, ki bu da kesin bir ölçü olmamaktadir, herkes memorat dinleyicisi olabilmektedir. Kitapta, alici durumunda olan “...dinleyici bes yolla memoratlarin mesajini kabul eder.” ifadesi su sekilde bir siralama ile açiklanmaktadir.

“1.Bu dünyada daha bilmedigim pek çok seyin olabilecegini düsünerek.

2.Hikâyeleri kapsayan genel bir olaganüstü açiklamayi göz önünde bulundurarak.

3.Dinleyici isittigini daha önce yasamis olduguna inanilan kültürel arka plandaki olaylarla baglayarak.

4.Dinleyici isittigine dair belgesel unsurlar arayarak.

5.Dinleyicinin anlaticidan anlattiklarinin dogruluguna dair yemin etmesini isteyerek.” (s. 61-62)

Memoratlarin Islevleri basligini tasiyan III.Bölüm'de (s. 63-71); A.Memoratlarin Durumsal ve Sosyal Islevleri (s. 63-67), B.Memoratlarin Kurumsal ve Kültürel Islevleri (s. 68-71) ele alinmaktadir. “...memoratlarda Türk sosyo-kültürel yapisini olusturan sosyal degerlerin tersini örnekleyip özendiren örneklerin olmamasi dikkat çekicidir. Memoratlarin güncellestirerek güçlendirdigi sosyal degerler sadece kökenleri itibariyle ‘dini' olanlari içine almaz, bunlar son derece genis bir sosyal ve kültürel uygulamalari içerirler.” (s. 64-65)

“...konu edindikleri inanislarin, içinde yer aldiklari kültürdeki kültler ve onlarin kurumsallasan yapilarinin islemekte oldugunu güncel örneklerle göstermek, böylece bir yandan bir kültün dayandigi gelenek inancini yasayip ve gelenek çevresini genisletirken diger yandan da gelenegin uygulayicisi konumundaki cemaat alanindaki mensuplarini aktif halde tutmak, kurumsal ve kültürel islevlerinin basta gelenlerindendir.” (s. 68)

Halk inançlari konulu çalismalara temel teskil edecek olmasina ragmen, ülkemizde memorat üzerine çalismalarin, tür basligi altinda henüz yeterli bir bilinç ve yayginliga kavusmamis olmasi gerçeginden hareketle, Memoratlarin Tematik Özellikleri basligi altinda, IV.Bölüm'de (s. 73-243), sadece memoratlarin muhteva özellikleri olarak iletisim kurulan olaganüstü güçlerin genel ortak mahiyetleri ve Türk sosyo-kültürel yapisi içinde sosyal olarak kabul edilmis iletisim biçimleri ‘karaktere' veya ‘aktörlere dayali tematik sinirlandirma' seklinde ele alinarak; Memoratlarda Iletisim Kurulan Tabiatüstü Güçlerin Tasnifi (s. 73-76) ve Türk Sosyo-Kültürel Yapisi Içinde Sosyal Olarak Kabul Edilmis Tabiatüstü Tecrübelerin Iletisim Biçimlerini Tasnif Denemesi (s. 77-243) yapilmaktadir.

“Mevcut, malzemeden hareketle söz konusu iletisim biçimlerinin etrafinda örüldükleri veya iletisimin gerçeklestigi olaganüstü varliktan, aktörden hareketle Türk halk kültüründeki biçimlerine dair memoratlar...” (s. 77) için asagidaki sekilde bir siralama yapilmistir:

I.Cinler ile Kurulan Iletisim Biçimleri ve Yasandigina Inanilan Olaylar (s. 77-78)

II.Alkarisi ile Kurulan Iletisim Biçimleri ve Yasandigina Inanilan Olaylar (s. 78-79)

III.Agirlik Basmasi-Karabasan, Congoloz, Kul, Erkebit, Hirtik, Hinkur Munkur, Çarsamba Karisi, Yol Azdiran, Kara Ura, Demirkiynak ve Gelincik adli varliklarla kurulan iletisim ve yasandigina inanilan olaylar (s. 79).

IV.Hizir ile Kurulan Iletisim Biçimleri ve Yasandigina Inanilan Olaylar (s. 79-80).

V.Yatirlar, Evliyalar ve Sehitlerle Kurulan Iletisim Biçimleri ve Yasandigina Inanilan Olaylar (s. 80-81).

VI.Rüya Görme Yoluyla Kurulan Iletisim Biçimleri ve Yasandigina Inanilan Olaylar (s. 81).

VII.Nazar Degmesi Inanciyla Ilgili Iletisim Biçimleri ve Yasandigina Inanilan Olaylar (s. 81).

VIII.Ölülerle Kurulan Iletisim Biçimleri ve Yasandigina Inanilan Olaylar (s. 81).

IX.Büyü ve Çesitli Geleneksel Pratikler Yoluyla Kurulan Iletisim ve Yasandigina Inanilan Olaylar (s. 81).

X.Fal ve Falcilik Yoluyla Kurulan Iletisim Biçimleri ve Yasandigina Inanilan Olaylar (s. 82).

XI.Tam Tanimlanamayan Olaganüstü Bir Güçle Kurulan Iletisim ve Yasandigina Inanilan Olaylar (s. 82).

XII.Modern Kent Yasami Memoratlari: Ruh Çagirma, Astral Yolculuk ve UFO'larla Kurulan Iletisim Biçimleri ve Yasandigina Inanilan Olaylar (s. 82).

Ana basliklar altinda siralanan madde baslarina ait memorat metinlerine ilerleyen sayfalarda yer verilmektedir. Burada dikkatimizi çeken diger bir nokta, geleneksel anlati türleri içinde, kültürün yeni iletisim araçlariyla aldigi biçime örnek teskil edecek tarzda; XII.Modern Kent Yasami Memoratlari: Ruh, Cin ve UFO'larla Kurulan Iletisim Biçimleri ve Yasanildigina Inanilan Olaylar basligi altinda siralanan, günlük hayatla içiçe olan unsurlarin inceleniyor olmasidir. Ruh Çagirmayla Ilgili Memoratlar, Radyo-Televizyon ve Benzeri Cihazlarla Ilgili Memoratlar, Astral Yolculuk Temali Memoratlar, Televizyondan Toplu Hipnoz Olmayla Ilgili Memoratlar, Yasam Sirrini Görmek Temali Memoratlar, Reenkarnasyon veya Önceki Yasamin Hazirlanmasiyla Ilgili Memoratlar, UFO'lar veya Uzaylilarla Iletisimle Ilgili Memoratlar bu konuda örneklendirilmistir.